Wydziedziczenie a zachowek: to nie to samo

„Wydziedziczę go, to nic nie dostanie.” To zdanie pada w wielu rodzinach. Zwykle kończy się testamentem, w którym ktoś po prostu „nie istnieje”. Problem w tym, że takie pominięcie najczęściej nie daje skutku, jakiego oczekiwał spadkodawca, a rodzina i tak spotyka się w sądzie.

Pominięcie w testamencie to jeszcze nie wydziedziczenie

W języku potocznym „wydziedziczyć” znaczy „nic nie zostawić”. W języku prawa to dwie różne sytuacje.

Pominięcie polega na tym, że spadkodawca zapisuje majątek innym osobom, a o kimś z najbliższych po prostu nie wspomina. Taka osoba nie dziedziczy, ale zachowuje prawo do zachowku, czyli do zapłaty określonej sumy pieniędzy od spadkobiercy.

Wydziedziczenie z art. 1008 Kodeksu cywilnego idzie dalej. Odbiera bliskiej osobie także zachowek. Dlatego prawo stawia mu wysokie wymagania.

Kiedy wydziedziczenie jest w ogóle możliwe

Wydziedziczyć można tylko osoby uprawnione do zachowku: zstępnych, małżonka i rodziców. Kodeks wymienia trzy przyczyny. Wydziedziczenie jest możliwe, jeśli uprawniony:

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• dopuścił się wobec spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Katalog jest zamknięty. „Bo się nie odzywa od pół roku”, „bo wyszła za kogoś, kogo nie lubię”, „bo i tak jest bogaty” to nie są przyczyny wydziedziczenia. Słowo „uporczywie” też ma znaczenie, bo chodzi o zachowanie długotrwałe lub powtarzające się, a nie o jedną kłótnię.

Trzy warunki formalne, o które najczęściej rozbija się testament

1. Wydziedziczenie musi być w testamencie. Nie wystarczy list, rozmowa przy świadkach ani oświadczenie u notariusza, które nie jest testamentem.

2. Przyczyna musi wynikać z treści testamentu (art. 1009 k.c.). Samo zdanie „wydziedziczam syna” nie wystarczy. Trzeba wskazać, o jakie zachowanie chodzi. Po śmierci spadkodawcy wydziedziczony może podważać to w sądzie, a spadkobierca będzie musiał wykazać, że przyczyna istniała naprawdę.

3. Nie może być przebaczenia (art. 1010 k.c.). Jeśli spadkodawca przebaczył, a był w pełni świadomy tego, co robi, wydziedziczenie nie działa. Przebaczenie nie wymaga formy. Może wynikać z zachowania, na przykład z pojednania czy wspólnych świąt po latach konfliktu.

Wydziedziczony nie zabiera prawa swoim dzieciom

To zaskakuje wiele osób. Zstępni wydziedziczonego zstępnego mają prawo do zachowku, nawet jeśli ich rodzic przeżył spadkodawcę (art. 1011 k.c.). Wydziedziczenie syna nie odcina więc automatycznie jego dzieci, czyli wnuków spadkodawcy.

Wydziedziczenie, niegodność, zrzeczenie: trzy różne narzędzia

Obok wydziedziczenia prawo zna dwie inne instytucje, które bywają mylone.

• Niegodność dziedziczenia (art. 928 k.c.) stwierdza sąd po śmierci spadkodawcy, na żądanie osoby, która ma w tym interes. Przyczyny są inne niż przy wydziedziczeniu, np. ciężkie umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy czy podrobienie testamentu. Od 15 listopada 2023 r. katalog obejmuje także uporczywe uchylanie się od alimentów wobec spadkodawcy (ustalonych wyrokiem, ugodą lub umową) oraz uporczywe uchylanie się od obowiązków opieki nad nim, np. wynikających z władzy rodzicielskiej.
• Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia (art. 1048 k.c.) to umowa spadkobiercy ustawowego z przyszłym spadkodawcą, zawierana za życia w formie aktu notarialnego. Zrzekający się traci także prawo do zachowku, a skutek obejmuje również jego zstępnych, chyba że strony umówią się inaczej.
• Wydziedziczenie to jednostronna decyzja spadkodawcy zapisana w testamencie, z podaniem ustawowej przyczyny.

Co z tego wynika dla Ciebie

Jeśli planujesz testament:

• Zastanów się, czy chcesz kogoś tylko pominąć, czy rzeczywiście pozbawić zachowku. To dwie różne decyzje z różnymi skutkami.
• Jeśli wydziedziczenie, opisz konkretną przyczynę i zadbaj o dowody, które przetrwają Ciebie: pisma, wyroki, wiadomości, świadków.
• Pamiętaj, że zachowek obejmuje także darowizny zrobione za życia. „Przepisanie” mieszkania nie zawsze ochroni je przed roszczeniem.

Jeśli dostałeś testament, w którym Cię wydziedziczono:

• Sprawdź, czy przyczyna w ogóle została wskazana i czy mieści się w ustawowym katalogu.
• Zastanów się, czy doszło do przebaczenia.
• Pilnuj terminu. Roszczenie o zachowek wobec spadkobiercy z testamentu przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu.

Nie da się z góry powiedzieć, czy konkretne wydziedziczenie się obroni. To zawsze zależy od faktów i dowodów.

Planujesz testament albo dostałeś taki po bliskim i czujesz, że coś się nie zgadza? Napisz. Wyjaśnię, co realnie z niego wynika. Analiza dokumentów jest bezpłatna.

Treść ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady prawnej.