ul. Koperkowa 1 lok. 1, 81-589 Gdynia 785 950 983 501 715 515 [email protected]
PL Polski

/ Historia prawa

Skąd wziął się zachowek

Skąd wziął się zachowek

Dlaczego pominięty w testamencie syn czy córka mogą i tak żądać pieniędzy? To pytanie słyszę za każdym razem, gdy ktoś pierwszy raz spotyka się z zachowkiem. Odpowiedź nie jest nowym pomysłem polskiego ustawodawcy. Idea części należnej rodzinie ma dwa tysiące lat.

Rzymskie korzenie

Prawo rzymskie najpierw dało człowiekowi szeroką swobodę testowania, a potem musiało tę swobodę ograniczyć. Testamenty, w których spadkodawca pomijał własne dzieci, prowadziły do skutków uznawanych za niesprawiedliwe. Wypracowano więc instytucje pozwalające podważyć takie rozrządzenie i zapewniające najbliższym określoną część majątku.

Ta konstrukcja przeszła do prawa europejskiego i rozwinęła się w dwóch kierunkach. W części systemów najbliżsi stali się współwłaścicielami części spadku, czyli otrzymali rzeczy. W innych, w tym w Polsce, przyznano im roszczenie pieniężne. Ta różnica ma ogromne znaczenie praktyczne.

Dwie wartości w jednym przepisie

Zachowek jest kompromisem między dwiema wartościami, które się wykluczają. Z jednej strony swoboda rozrządzania własnym majątkiem, z drugiej ochrona rodziny przed pozostaniem z niczym. Żadna z nich nie wygrywa w całości. Spadkodawca może rozdać majątek, komu chce, ale pominięci nie zostaną z pustymi rękami.

Jak liczy się dziś

Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy (art. 991 § 1 k.c.). Wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który by im przysługiwał przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni.

  • Punkt odniesienia to dziedziczenie ustawowe. Najpierw ustala się, ile uprawniony dostałby bez testamentu.
  • Do substratu zachowku dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę (art. 993 k.c.), z wyjątkami dotyczącymi drobnych darowizn zwyczajowych i części darowizn sprzed dziesięciu lat na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi.
  • Odlicza się długi spadkowe, ale nie zapisy i polecenia.
  • Jeśli uprawniony już coś otrzymał, w postaci darowizny, zapisu albo powołania do części spadku, zalicza się to na należny zachowek (art. 996 k.c.).

To nie drugi spadek

Najczęstsze nieporozumienie polega na tym, że uprawniony oczekuje udziału w mieszkaniu albo w konkretnych rzeczach. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym skierowanym do spadkobierców, a w pewnych sytuacjach także do osób, które otrzymały zapis windykacyjny lub darowiznę. Nie daje prawa do rzeczy i nie czyni uprawnionego współwłaścicielem.

Zachowek da się kształtować

Prawo przewiduje kilka wentyli bezpieczeństwa. Można wydziedziczyć uprawnionego w testamencie, podając jedną z przyczyn z art. 1008 k.c. Zobowiązany może żądać odroczenia terminu zapłaty, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych wypadkach obniżenia jego wysokości (art. 997(1) k.c.). Roszczenie przedawnia się po pięciu latach, licząc od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku (art. 1007 k.c.).

To historia, która tłumaczy dzisiejsze spory. Zachowek powstał po to, żeby nikt z najbliższych nie został z niczym, a nie po to, by unieważniać wolę zmarłego.

Podstawa prawna i źródła

Pełny tekst jednolity Kodeksu cywilnego znajdziesz w dziale Akty prawne na tej stronie.

Jeśli zostałeś pominięty w testamencie albo masz zapłacić zachowek, policzmy, o jakiej kwocie realnie mówimy.

Czytaj także

/ Sprawy rodzinne

Alimenty na byłego małżonka

Po rozwodzie alimenty na byłego małżonka są możliwe. Wyjaśniam rolę winy, przesłankę niedostatku i pięcioletni limit z art. 60 k.r.o.

Zadzwoń: 785 950 983