1918. Jak z trzech zaborów złożono jedno prawo

Dziś Święto Niepodległości. Mało kto pamięta, że w 1918 r. Polska odzyskała nie jeden porządek prawny, lecz trzy różne, a do tego czwarty na części terytorium. Scalenie ich w jeden system zajęło dwie dekady i nie zostało ukończone przed wojną.
Państwo o kilku prawach
Po odzyskaniu niepodległości na terytorium jednego państwa obowiązywały równolegle: rosyjskie przepisy w Królestwie Polskim, w tym Kodeks Napoleona w wersji obowiązującej w byłym Księstwie Warszawskim, niemiecki kodeks cywilny w zaborze pruskim, austriacki kodeks cywilny w Galicji, a na Spiszu i Orawie prawo węgierskie.
Oznaczało to, że ta sama umowa mogła być ważna w Poznaniu i nieważna w Lublinie, a małżeństwo zawierane po obu stronach dawnej granicy podlegało innym regułom. Dla obywatela był to stan nie do zniesienia, dla przedsiębiorcy bariera w handlu w obrębie własnego kraju.
Komisja Kodyfikacyjna
Komisję Kodyfikacyjną Rzeczypospolitej Polskiej utworzono ustawą z 1919 r. Jej zadaniem było przygotowanie jednolitego prawa cywilnego i karnego. Pracowali w niej najlepsi prawnicy epoki, a tempo było rozsądne: najpierw to, co najpilniejsze gospodarczo, potem reszta.
- 1926: prawo prywatne międzynarodowe i przepisy o kolizji praw wewnętrznych, czyli narzędzie rozstrzygające, którego zaboru prawo stosować.
- 1928: Kodeks postępowania cywilnego i prawo o ustroju sądów powszechnych.
- 1932: Kodeks karny, zwany kodeksem Makarewicza, nowoczesny na tle Europy.
- 1933: Kodeks zobowiązań i Kodeks handlowy.
- 1934: prawo wekslowe i czekowe, w dużej mierze obowiązujące do dziś.
Kodeks zobowiązań 1933
Kodeks zobowiązań do dziś uznaje się za wzór legislacyjnej jakości: zwięzły, logiczny, napisany językiem zrozumiałym. Obowiązywał do 1965 r., gdy wszedł w życie Kodeks cywilny, ale znaczna część jego rozwiązań została do niego przeniesiona. Czytając dzisiejsze przepisy o zobowiązaniach, czytamy w dużej mierze międzywojnie.
Czego nie udało się dokończyć
Prawa rodzinnego i prawa spadkowego nie zunifikowano przed 1939 r. Zrobiono to dopiero dekretami z lat 1945 i 1946, już w innej rzeczywistości ustrojowej. Dlatego w sprawach spadkowych po osobach zmarłych przed wojną wciąż trzeba sięgać do prawa zaborczego, obowiązującego na danym terenie w dacie śmierci. Zdarza się to rzadko, ale się zdarza.
Co z tego zostało
Wspólne przepisy były jednym z fundamentów odbudowy państwa, obok granic, waluty i kolei. Wiele dzisiejszych instytucji prawa cywilnego ma korzenie właśnie w międzywojniu, a struktura rozumowania sądów cywilnych w dużej mierze również.
Dobrego Święta Niepodległości. Czasem warto pamiętać, że przepisy, które wydają się oczywiste, ktoś musiał kiedyś napisać od nowa, w kraju, który dopiero powstawał.
Źródła
- ustawa z 3 czerwca 1919 r. o Komisji Kodyfikacyjnej
- Kodeks zobowiązań, rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 października 1933 r.
- Kodeks handlowy, rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 czerwca 1934 r.
- dekrety z 1945 i 1946 r. unifikujące prawo rodzinne i prawo spadkowe
Jeśli masz sprawę spadkową sięgającą pierwszej połowy XX wieku, sprawdźmy, które prawo należy w niej zastosować.