Zachowek na raty. Nie musisz sprzedawać domu

Typowa sytuacja: rodzice zapisali dom jednemu z dzieci, a rodzeństwo domaga się zachowku. Zachowek to suma pieniędzy, nie udział w domu, i bywa liczony w setkach tysięcy złotych. Osoba, która w tym domu mieszka, często nie ma takiej gotówki. Od 22 maja 2023 r. Kodeks cywilny daje jej konkretne narzędzie: można żądać rozłożenia zachowku na raty, odroczenia płatności, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia.

Co mówi art. 997¹ k.c.

Przepis dodała ustawa o fundacji rodzinnej. Obejmuje każdego, kto jest obowiązany do zaspokojenia roszczenia o zachowek, a więc nie tylko spadkobiercę, ale też na przykład osobę obdarowaną przez spadkodawcę. Można żądać:

• odroczenia terminu płatności,
• rozłożenia zachowku na raty,
• w wyjątkowych przypadkach obniżenia zachowku.

Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron: osoby uprawnionej do zachowku i osoby, która ma zapłacić. Nie wystarczy więc pokazać, że trudno ci zapłacić. Sąd porówna to z potrzebami drugiej strony.

Ile mogą trwać raty

Raty mogą łącznie trwać najwyżej pięć lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć zapłatę rat, które już są wymagalne, albo przedłużyć ten okres, ale najwyżej do dziesięciu lat.

Obniżenie zachowku nie musi być ostateczne. Jeśli okoliczności, które je uzasadniały, ustaną, uprawniony może zażądać zwrotu kwoty, o którą zachowek obniżono. Może to zrobić tylko w ciągu pięciu lat od obniżenia.

Przepis stosuje się także do spraw o zachowek, które toczyły się już 22 maja 2023 r.

Raty to nie to samo co obniżenie z art. 5 k.c.

Przed 2023 r. sąd mógł rozłożyć zasądzony zachowek na raty na podstawie ogólnego art. 320 k.p.c., tylko „w szczególnie uzasadnionych wypadkach”, a do obniżenia zachowku sięgał po art. 5 k.c., gdy uprawniony nadużywał swojego prawa. Art. 997¹ k.c. działa inaczej: nie wymaga zarzucania drugiej stronie nagannego zachowania. Opiera się na porównaniu sytuacji obu stron. W wielu sprawach to uczciwsza i spokojniejsza droga niż szukanie winy po stronie rodzeństwa.

Co przygotować

Najbezpieczniej zgłosić żądanie w sprawie o zachowek, już w odpowiedzi na pozew. Przepis przydaje się też w rozmowach o ugodzie, bo obie strony wiedzą, że sąd może rozłożyć płatność w czasie.

Przygotuj dokumenty, które pokażą twoją sytuację:

• dochody i stałe wydatki, w tym kredyty i osoby na twoim utrzymaniu;
• informację, że dom jest twoim jedynym miejscem zamieszkania;
• odpowiedź banku o zdolności kredytowej, jeśli kredyt na spłatę nie wchodzi w grę;
• dokumenty o stanie zdrowia, jeśli ma wpływ na twoje możliwości zarobkowe;
• realny harmonogram: jaką kwotę i od kiedy możesz płacić.

Warto też wiedzieć, w jakiej sytuacji jest druga strona. Jeśli uprawniony sam ma trudną sytuację, sąd może nie zgodzić się na długie raty.

Pamiętaj, że raty nie zmniejszają długu. Rozkładają go w czasie. Jeśli realnie nie dasz rady płacić przez kilka lat, lepiej to policzyć przed sądem niż po wyroku.

Podstawa prawna i źródła

• art. 991, art. 997¹ i art. 1000 Kodeksu cywilnego
• art. 320 Kodeksu postępowania cywilnego
• ustawa z 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326, art. 129 pkt 8 i art. 141)

Jeśli masz zapłacić zachowek albo go dochodzisz i chcesz omówić raty lub ugodę, zapraszam do kontaktu.